# Last edited on 2025-10-11 11:25:09 by stolfi
# Dom Casmurro, Chapters 5, 15, ... 75, Portuguese, phonetic spelling.

# \chapt{V}{U agregádu}

Nen sêmpri ía nacêli pásu vagarôzu i ríjidu. Tambên si discompúnha in
asionádus, éra múita vêis rápidu i lépidu nus movimêntus, tãu naturáu
nésta cômu nacéla manêira. Outrosín, ría lárgu, si éra presízu, di un
grãndi rízu sen vontádi, máis comunicatívu, a táu pôntu as boxêxas, us
dêntis, us ólhus, tôda a cára, tôda a pesôa, tôdu u múndu paresíãu rir
nêli. Nus lãnsis grávis, gravísimu.

Éra nósu agregádu dêzdi múitus ãnus; mêu pái aínda istáva na antíga
fazênda di Itaguaí, i êu acabáva di nasêr. Un día aparesêu alí
vendêndu-si pur médicu omeopáta; leváva un \emph{Manuáu} i úma botíca.
Avía entãu un andásu di fébris; Jozé Días curôu u feitôr i úma iscráva,
i nãu cis resebêr nenhúma remunerasãu. Entãu mêu pái propôis-lhi ficár
alí vivêndu, con picênu ordenádu. Jozé Días recuzôu, dizêndu ci éra
jústu levár a saúdi a cáza di sapé du póbri.

--- Cen lhi impédi ci va a ôutras pártis? Va aôndi cisér, máis fíci
morãndu conôscu.

--- Voutarêi dací a trêis mêzis.

Voutôu dalí a dúas semãnas, aseitôu cáza i comída sen ôutru istipêndiu,
sáuvu u ci cisésen dar pur féstas. Cuãndu mêu pái fôi elêitu deputádu i
vêiu pra u Ríu di Janêiru con a família, êli vêiu tambên, i têvi u sêu
cuártu áu fúndu da xácara. Un día, reinãndu ôutra vêis fébris in
Itaguaí, dísi-lhi mêu pái ci fôsi ver a nósa iscravatúra. Jozé Días
deixôu-si istár caládu, suspirôu i acabôu confesãndu ci nãu éra médicu.
Tomára êsti títulu pra ajudár a propagãnda da nóva iscóla, i nãu u fêis
sen istudár múitu i múitu; máis a consiênsia nãu lhi permitía aseitár
máis doêntis.

--- Máis, vosê curôu das ôutras vêzis.

--- Crêiu ci sin; u máis asertádu, porên, é dizêr ci fôrãu us remédius
indicádus nus lívrus. Êlis, sin, êlis, abáixu di Dêus. Êu éra un
xarlatãu... Nãu négi; us motívus du mêu prosedimêntu podíãu ser i érãu
díginus; a omeopatía é a verdádi, i, pra servír a verdádi, mentí; máis
é têmpu di restabelesêr túdu.

Nãu fôi dispedídu, cômu pedía entãu; mêu pái ja nãu podía dispensá-lu.
Tínha u don di si fazêr asêitu i nesesáriu; dáva-si pur fáuta dêli,
cômu di pesôa di família. Cuãndu mêu pái morrêu, a dor ci u pungíu fôi
enórmi, diserãu-mi; nãu mi lêmbra. Mínha mãi ficôu-lhi múitu gráta, i
nãu consentíu ci êli deixási u cuártu da xácara; áu sétimu día, depôis
da mísa, êli fôi dispedír-si déla.

--- Fíci, Jozé Días.

--- Obedêsu, mínha senhóra.

Têvi un picênu legádu nu testamêntu, úma apólisi i cuátru palávras di
louvôr. Copiôu as palávras, encaixilhôu-as i pendurôu-as nu cuártu, pur
síma da cãma. «Ésta é a melhór apólisi», dizía êli múita vêis. Con u
têmpu, adiciríu sérta autoridádi na família, sérta audiênsia, áu mênus;
nãu abuzáva, i sabía opinár obedesêndu. Áu cábu, éra amígu, nãu dirêi
ótimu, máis nen túdu é ótimu nêsti múndu. I nãu lhi supônhas áuma
subautérna; as cortezías ci fizési vínhãu ãntis du cáuculu ci da índoli.
A rôupa duráva-lhi múitu; áu contráriu das pesôas ci enxoválhãu deprésa
u vestídu nôvu, êli trazía u vélhu iscovádu i lízu, serzídu, abotoádu,
di úma elegãnsia póbri i modésta. Éra lídu, pôstu ci di atropêlu, u
bastãnti pra divertír áu serãu i a sobremêza, ôu isplicár augún
fenômenu, falár dus efêitus du calôr i du fríu, dus pólus i di
Robespierre. Contáva múita vêis úma viájen ci fizéra a Európa, i
confesáva ci a nãu sêrmus nós, ja tería voutádu pra la; tínha amígus in
Lizbôa, máis a nósa família, dizía êli, abáixu di Dêus, éra túdu.

--- Abáixu ôu asíma? perguntôu-lhi tíu Cózmi un día.

--- Abáixu, repetíu Jozé Días xêiu di venerasãu.

I mínha mãi, ci éra relijóza, gostôu di ver ci êli púnha Dêus nu devídu
lugár, i sorríu aprovãndu. Jozé Días agradesêu di cabêsa. Mínha mãi
dáva-lhi di cuãndu in cuãndu augúns cóbris. Tíu Cózmi, ci éra adivogádu,
confiáva-lhi a cópia di papéis di áutus.

# \chapt{XV}{Ôutra vóis repentína}

Ôutra vóis repentína, máis désta vêis úma vóis di ómen:

--- Vosêis istãu jogãndu u sízu?

Éra u pái di Capitú, ci istáva a pórta dus fúndus, áu pé da mulhér.
Soutãmus as mãus deprésa, i ficãmus atrapalhádus. Capitú fôi áu múru, i,
con u prégu, disfarsáda-mênti, apagôu us nósus nômis iscrítus.

--- Capitú!

--- Papái!

--- Nãu mi istrágis u rebôcu du múru.

Capitú riscáva sôbri u riscádu, pra apagár ben u iscrítu. Pádua saíu áu
cintáu, a ver u ci éra, máis ja a fílha tínha comesádu ôutra côiza, un
perfíu, ci dísi ser u retrátu dêli, i tãntu podía ser dêli cômu da mãi;
fe-lu rir, éra u esensiáu. Di réstu, êli xegôu sen cólera, tôdu mêigu,
apezár du jéstu duvidôzu, ôu mênus ci duvidôzu, in ci nus apanhôu. Éra
un ómen báixu i grôsu, pérnas i brásus cúrtus, cóstas abauládas, dôndi
lhi vêiu a aucúnha di Tartarúga, ci Jozé Días lhi pôis. Ningên lhi
xamáva asín la in cáza; éra só u agregádu.

--- Vosêis istávãu jogãndu u sízu? perguntôu.

Olhêi pra un pé di sabugêiru ci ficáva pértu; Capitú respondêu pur
ãmbus.

--- Istávamus, sin, senhôr, máis Bentínhu ri lógu, nãu aguênta.

--- Cuãndu êu xegêi a pórta, nãu ría.

--- Ja tínha rídu das ôutras vêzis; nãu pódi. Papái cér ver?

I séria, fitôu in min us ólhus, convidãndu-mi áu jôgu. U sústu é
naturáu-mênti sériu; êu istáva aínda sôbi a asãu du ci trôusi a entráda
di Pádua, i nãu fúi capáis di rir, pur máis ci devêsi fazê-lu, pra
lejitimár a respósta di Capitú. Ésta, cansáda di isperár, dizviôu u
rôstu, dizêndu ci êu nãu ría dacéla vêis pur istár áu pé du pái. I nen
asín ri. A côizas ci só si aprênden tárdi; é mistér nasêr con élas pra
fazê-las sêdu. I melhór é naturáu-mênti sêdu ci artifisiáu-mênti tárdi.
Capitú, apóis dúas vóutas, fôi ter con a mãi, ci continuáva a pórta da
cáza, deixãndu-nus a min i áu pái incantádus déla; u pái, olhãndu pra
éla i pra min, dizía-mi, xêiu di ternúra:

--- Cen dirá ci ésta picêna ten cuatôrzi ãnus? Parési dizeséti. Mamãi
istá bôa? continuôu voutãndu-si intêira-mênti pra min.

--- Istá.

--- A múitus días ci nãu a vêju. Istôu con vontádi di dar un capóti áu
doutôr, máis nãu tênhu podídu, ãndu con trabálhus da repartisãu, in
cáza; iscrêvu tôdas as nôitis ci é un dizispêru; negósiu di relatóriu.
Vosê ja víu u mêu gaturãmu? Istá alí nu fúndu. Ía agóra mêzmu buscár a
gaióla; ãndi ver.

Ci u mêu dezêju éra nenhún, cre-si fásiu-mênti, sen ser presízu jurár
pêlu Séu nen pêla Térra. Mêu dezêju éra ir atráis di Capitú i falár-lhi
agóra du máu ci nus isperáva; máis u pái éra u pái, i demáis amáva
partícular-mênti us pasarínhus. Tínha-us di vária ispésii, cor i
tamãnhu. A área ci avía nu sêntru da cáza éra sercáda di gaiólas di
canárius, ci fazíãu cantãndu un barúlhu di tôdus us diábus. Trocáva
pásarus con ôutrus amadôris, compráva-us, apanháva augúns, nu própriu
cintáu, armãndu ausapõis. Tambên, si adoesíãu, tratáva dêlis cômu si
fôsen jênti.

# \chapt{XXV}{Nu Pasêiu Públicu}

Entrãmus nu Pasêiu Públicu. Augúmas cáras vélhas, ôutras doêntis ôu só
vadías ispalhávãu-si melancólica-mênti nu camínhu ci vái da pórta áu
terrésu. Segímus pra u terrésu. Andãndu, pra mi dar ãnimu, falêi du
jardín:

--- A múitu têmpu ci nãu vênhu ací, tauvêis un ãnu.

--- Perdôi-mi, atalhôu êli, nãu a trêis mêzis ci istêvi ací con u nósu
vizínhu Pádua; nãu si lêmbra?

--- É verdádi, máis fôi tãu di pasájen...

--- Êli pedíu a súa mãi ci u deixási trazêr consígu, i éla, ci é bôa
cômu a mãi di Dêus, consentíu; máis ôusa-mi, ja ci falãmus nístu, nãu é
bunítu ci vosê ãndi con u Pádua na rúa.

--- Máis êu andêi augúmas vêzis...

--- Cuãndu éra máis jóven; in criãnsa, éra naturáu, êli podía pasár pur
criádu. Máis vosê istá ficãndu môsu i êli vái tomãndu confiãnsa. D.~Glória,
afináu, nãu pódi gostár dístu. A jênti Pádua nãu é di tôdu ma. Capitú,
apezár dacêlis ólhus ci u Diábu lhi dêu... Vosê ja reparôu nus ólhus
déla? Sãu asín di sigãna oblícua i disimuláda. Pôis, apezár dêlis,
podería pasár, si nãu fôsi a vaidádi i a adulasãu. Ó! a adulasãu! D.~Fortunáta
merési istíma, i êli nãu négu ci sêja onéstu, ten un bon emprêgu, posúi
a cáza in ci móra, máis onestidádi i istíma nãu bastãu, i as ôutras
cualidádis pérden múitu di valôr con as mas companhías in ci êli ãnda.
Pádua ten úma tendênsia pra jênti rélis. In lhi xeirãndu a ómen xúlu é
con êli. Nãu díigu ístu pur ódiu, nen purcê êli fáli máu di min i si
ría, cômu si ríu, a días, dus mêus sapátus acaucanhádus...

--- Perdãu, interrompí suspendêndu u pásu, núnca ouví ci falási máu du
senhôr; pêlu contráriu, un día, nãu a múitu têmpu, dísi êli a un
sujêitu, in mínha prezênsa, ci u senhôr éra «un ómen di capasidádi i
sabía falár cômu un deputádu nas cãmaras.»

Jozé Días sorríu delisióza-mênti, máis fêis un isfôrsu grãndi i fexôu
ôutra vêis u rôstu; depôis replicôu:

--- Nãu lhi agradêsu náda. Ôutrus, di melhór sãngi, mi ten fêitu u
favôr di juízus áutus. I náda dísu impédi ci êli sêja u ci lhi díigu.

Tínhamus ôutra vêis andádu, subímus áu terrésu, i olhãmus pra u mar.

--- Vêju ci u senhôr nãu cér senãu u mêu benefísiu, dísi êu depôis di
augúns instãntis.

--- Pôis ci ôutra côiza, Bentínhu?

--- Nêsti cázu, pésu-lhi un favôr.

--- Un favôr? Mãndi, ordêni, ci é?

--- Mamãi...

Durãnti augún têmpu nãu púdi dizêr u réstu, ci éra pôucu, i vínha di
cor. Jozé Días tornôu a perguntár u ci éra, sacudía-mi con brandúra,
levantáva-mi u cêixu i ispetáva us ólhus in min, ansiôzu tambên, cômu a
príma Justína na véspera.

--- Mamãi ce? Ci é ci ten mamãi?

--- Mamãi cér ci êu sêja pádri, máis êu nãu pósu ser pádri, dísi
fínau-mênti.

Jozé Días indireitôu-si pazmádu.

--- Nãu pósu, continuêi êu, nãu mênus pazmádu ci êli, nãu tênhu jêitu,
nãu góstu da vída di pádri. Istôu pur túdu u ci éla cisér; mamãi sábi
ci êu fásu túdu u ci éla mãnda; istôu prôntu a ser u ci for du sêu
agrádu, até coxêiru di ônibus. Pádri, nãu; nãu pósu ser pádri. A
carrêira é buníta, máis nãu é pra min.

Tôdu êsi discúrsu nãu mi saíu asín, di vêis, enfiádu naturáu-mênti,
perempitóriu, cômu pódi paresêr du têcstu, máis áus pedásus, mastigádu,
in vóis un pôucu súrda i tímida. Nãu obistãnti, Jozé Días ouvíra-u
ispantádu. Nãu contáva sérta-mênti con a rezistênsia, pur máis acanháda
ci fôsi; máis u ci aínda máis u asombrôu fôi ésta concluzãu:

--- Côntu con u senhôr pra sauvár-mi.

Us ólhus du agregádu iscancárarãu-si, as sobransêlhas arceárãu-si, i u
prazêr ci êu contáva dar-lhi con a iscôlha da protesãu nãu si mostrôu
in nenhún dus músculus. Tôda a cára dêli éra pôuca pra a istupefasãu.
Reáu-mênti, a matéria du discúrsu revelára in min úma áuma nóva; êu
própriu nãu mi conhesía. Máis a palávra fináu é ci trôusi un vigôr
únicu. Jozé Días ficôu aturdídu. Cuãndu us ólhus tornárãu as dimensõis
ordinárias:

--- Máis ci pósu êu fazêr? perguntôu.

--- Pódi múitu. U senhôr sábi ci, in nósa cáza, tôdus u apresíãu. Mamãi
pédi múita vêis us sêus consêlhus, nãu é? Tíu Cózmi dis ci u senhôr é
pesôa di talêntu...

--- Sãu bondádis, retorcíu lizonjeádu. Sãu favôris di pesôas díginas,
ci merésen túdu... Aí istá! núnca ningên mi a di ouvír dizêr náda di
pesôas táis; purcê? purcê sãu ilústris i virtuózas. Súa mãi é úma sãnta,
sêu tíu é un cavalhêiru perfeitísimu. Tênhu conhesídu famílias
distíntas; nenhúma poderá vensêr a súa in nobrêza di sentimêntus. U
talêntu ci sêu tíu áxa in min confésu ci u tênhu, máis é só un: é u
talêntu di sabêr u ci é bon i díginu di adimirasãu i di aprêsu.

--- A di ter tambên u di protejêr us amígus, cômu êu.

--- In ci lhi pósu valêr, ãnju du Séu? Nãu êi di disuadír súa mãi di un
projétu ci é, alên di promésa, a ambisãu i u sônhu di lôngus ãnus.
Cuãndu pudési, é tárdi. Aínda ônten fêiz-mi u favôr di dizêr: «Jozé
Días, presízu metêr Bentínhu nu semináriu.»

Timidêis nãu é tãu ruín moéda, cômu parési. Si êu fôsi destemídu, é
prováveu ci, con a indignasãu ci isperimentêi, rompêsi a xamár-lhi
mentirôzu, máis entãu sería presízu confesár-lhi ci istivéra a iscúta,
atráis da pórta, i úma asãu valía ôutra. Contentêi-mi di respondêr ci
nãu éra tárdi.

--- Nãu é tárdi, aínda é têmpu, si u senhôr cisér.

--- Si êu cisér? Máis ci ôutra côiza céru êu, senãu serví-lu. Ci dezêju,
senãu ci sêja felís, cômu merési?

--- Pôis aínda é têmpu. Ólhi, nãu é pur vadiasãu. Istôu prôntu pra túdu;
si éla cisér ci êu istúdi lêis, vôu pra S.~Páulu...

# \chapt{XXXV}{U protonotáriu apostólicu}

Enfín, pegêi dus lívrus i corrí a lisãu. Nãu corrí presíza-mênti; a
mêiu camínhu parêi, adivertíndu ci devía ser múitu tárdi, i podíãu
ler-mi nu semblãnti augúma côiza. Tívi idéia di mentír, alegár úma
vertíjen ci mi ouvési deitádu áu xãu; máis u sústu ci cauzaría a mínha
mãi fêiz-mi rejeitá-la. Pensêi in prometêr augúmas dezênas di
pádri-nósus; tínha, porên, ôutra promésa in abértu i ôutru favôr
pendênti... Nãu, vãmus ver; fúi andãndu, ouví vózis alégris,
conversávãu ruidóza-mênti. Cuãndu entrêi na sála, ningên ralhôu comígu.

U Pádri Cabráu resebêra na véspera un recádu du internúnsiu; fôi ter
con êli, i sôubi ci, pur decrétu pontifísiu, acabáva di ser nomeádu
protonotáriu apostólicu. Ésta distinsãu du pápa déra-lhi grãndi
contentamêntu i a tôdus us nósus. Tíu Cózmi i príma Justína repetíãu u
títulu con adimirasãu; éra a primêira vêis ci êli soáva áus nósus
ouvídus, acostumádus a cônegus, monsenhôris, bíspus, núnsius, i
internúnsius; máis ci éra protonotáriu apostólicu? U Pádri Cabráu
isplicôu ci nãu éra própria-mênti u cárgu da cúria, máis as ônras dêli.
Tíu Cózmi víu ezausár-si nu parsêiru di voutarêti, i repetía:

--- Protonotáriu apostólicu!

I voutãndu-si pra min:

--- Prepára-ti, Bentínhu; tu pódis vir a ser protonotáriu apostólicu.
Cabráu ouvía con góstu a repetisãu du títulu. Istáva in pé, dáva augúns
pásus, sorría ôu tamboriláva na tãmpa da bosêta. U tamãnhu du títulu
cômu ci lhi dobráva a maginifisênsia, pôstu ci, pra ligá-lu áu nômi,
éra demaziádu comprídu; ésta segúnda reflecsãu fôi tíu Cózmi ci a fêis.
Pádri Cabráu acudíu ci nãu éra presízu dizê-lu tôdu, bastáva ci lhi
xamásen u protonotáriu Cabráu. Subentendía-si apostólicu.

--- Protonotáriu Cabráu.

--- Sin, ten razãu; protonotáriu Cabráu.

--- Máis, Sr.~protonotáriu, --- acudíu príma Justína pra si ir
acostumãndu áu úzu du títulu, --- ístu u obríga a ir a Rôma?

--- Nãu, D.~Justína.

--- Nãu, sãu só as ônras, obiservôu mínha mãi.

--- Agóra, nãu impédi, --- dísi Cabráu, ci continuáva a refletír, ---
nãu impédi ci nus cázus di maiór formalidádi, átus públicus, cártas di
serimônia, etc.~, si emprégi u títulu intêiru: protonotáriu apostólicu.
Nu úzu común, básta protonotáriu.

--- Jústa-mênti, asentírãu tôdus.

Jozé Días, ci entrôu pôucu depôis di min, aplaudía a distinsãu, i
recordôu, a propózitu, us primêirus átus políticus di Píu IX, grãndis
isperãnsas da Itália; máis ningên pegôu du asúntu; u prinsipáu da óra i
du lugár éra u mêu vélhu méstri di latín. Êu, voutãndu a min du resêiu,
entendí ci devía cumprimentá-lu tambên, i êsti apláuzu nãu lhi fôi
mênus áu corasãu ci us ôutrus. Batêu-mi na boxêxa patêrnau-mênti, i
acabôu dãndu-mi férias. Éra múita felisidádi pra úma só óra. Un bêiju i
férias! Crêiu ci u mêu rôstu dísi ístu mêzmu, purcê tíu Cózmi,
sacudíndu a barríga, xamôu-mi peráuta; máis Jozé Días corrijíu a
alegría:

--- Nãu ten ci festejár a vadiasãu; u latín sêmpri lhi a di ser presízu,
\emph{aínda ci nãu vênha a ser pádri}.

Conhesí ací u mêu ómen. Éra a primêira palávra, a semênti lansáda a
térra, asín di pasájen, cômu pra acostumár us ouvídus da família. Mínha
mãi sorríu pra min, xêia di amôr i di tristêza, máis respondêu lógu:

--- A di ser pádri, i pádri bunítu.

--- Nãu iscêsa, mãna Glória, i protonotáriu tambên. Protonotáriu
apostólicu.

--- U protonotáriu Santiágu, asentuôu Cabráu.

Si a intensãu du mêu méstri di latín éra ir acostumãndu áu úzu du
títulu con u nômi, nãu sêi ben; u ci sêi é ci cuãndu ouví u mêu nômi
ligádu a táu títulu, dêu-mi vontádi di dizêr un dizafôru. Máis a
vontádi ací fôi ãntis úma idéia, úma idéia sen língua, ci si deixôu
ficár ciéta i múda, táu cômu daí a pôucu ôutras idéias... Máis ésas
péden un capítulu ispesiáu. Rematêmus êsti dizêndu ci u méstri di latín
falôu augún têmpu da mínha ordenasãu ecleziástica, aínda ci sen grãndi
interêsi. Êli buscáva un asúntu alhêiu pra si mostrár iscesídu da
própria glória, máis éra ésta ci u dizlumbráva na ocaziãu. Éra un vélhu
mágru, serênu, dotádu di cualidádis bôas. Augúns defêitus tínha; u máis
eséusu dêlis éra ser gulôzu, nãu própria-mênti glutãu; comía pôucu,
máis istimáva u fiíu i u ráru, i a nósa cozínha, si éra símplis, éra
mênus póbri ci a dêli. Asín, cuãndu mínha mãi lhi dísi ci viési jantár,
a fin di si lhi fazêr úma saúdi, us ólhus con ci aseitôu seríãu di
protonotáriu, máis nãu érãu apostólicus. I pra agradár a mínha mãi,
nóva-mênti pegôu in min, discrevêndu u mêu futúru ecleziásticu, i cería
sabêr si ía pra u semináriu agóra, nu ãnu prócsimu, i oferesía-si a
falár áu «senhôr bíspu», túdu marxetádu du «protonotáriu Santiágu.»

# \chapt{XLV}{Abãni a cabêsa, leitôr}

Abãni a cabêsa leitôr; fása tôdus us jéstus di incredulidádi. Xêgi a
deitár fóra êsti lívru, si u tédiu ja u nãu obrigôu a ísu ãntis; túdu é
posíveu. Máis, si u nãu fêis ãntis i só agóra, fíu ci tórni a pegár du
lívru i ci u ábra na mêzma pájina, sen crer pur ísu na verasidádi du
autôr. Todavía, nãu a náda máis ezátu. Fôi asín mêzmu ci Capitú falôu,
con táis palávras i manêiras. Falôu du primêiru fílhu, cômu si fôsi a
primêira bonéca.

Cuãntu áu mêu ispãntu, si tambên fôi grãndi, vêiu di mistúra con úma
sensasãu iscizíta. Percorrêu-mi un flúidu. Acéla ameása di un primêiru
fílhu, u primêiru fílhu di Capitú, u cazamêntu déla con ôutru, portãntu,
a separasãu absolúta, a pêrda, a anicilasãu, túdu ísu produzía un táu
efêitu, ci nãu axêi palávra nen jéstu; ficêi istúpidu. Capitú sorría;
êu vía u primêiru fílhu brincãndu nu xãu...

# \chapt{LV}{Un sonêtu}

Díta a palávra, apertôu-mi as mãus con as fôrsas tôdas di un vástu
agradesimêntu, dispedíu-si i saíu. Fícêi só con u \emph{Panejíricu}, i
u ci as fôlhas dêli mi lembrárãu fôi táu ci merési un capítulu ôu máis.
Ãntis, porên, i purcê tambên êu tívi u mêu \emph{Panejíricu}, contarêi
a istória di un sonêtu ci núnca fis; éra nu têmpu du semináriu, i u
primêiru vérsu é u ci ídis ler:

Ó! flor du Séu! ó! flor cãndida i púra!

Cômu i pur ci mi saíu êsti vérsu da cabêsa, nãu sêi; saíu asín, istãndu
êu na cãma, cômu úma isclamasãu sôuta, i, áu notár ci tínha a medída di
vérsu, pensêi in compôr con êli augúma côiza, un sonêtu. A insônia,
múza di ólhus arregaládus, nãu mi deixôu dormír úma lônga óra ôu dúas;
as cósegas pedíãu-mi únhas, i êu cosáva-mi con áuma. Nãu iscolhí lógu,
lógu, u sonêtu; a prinsípiu cuidêi di ôutra fórma, i tãntu di ríma cômu
di vérsu sôutu, máis afináu atívi-mi áu sonêtu. Éra un poêma brévi i
prestadíu. Cuãntu a idéia, u primêiru vérsu nãu éra aínda úma idéia,
éra úma isclamasãu; a idéia viría depôis. Asín na cãma, envolvídu nu
lensóu, tratêi di poetár. Tínha u auvorôsu da mãi ci sênti u fílhu, i u
primêiru fílhu. Ía ser poéta, ía competír con acêli mônji da Baía,
pôucu ãntis reveládu, i entãu na móda; êu, seminarísta, diría in vérsu
as mínhas tristêzas, cômu êli diséra as súas nu cláustru. Decorêi ben u
vérsu, i repetía-u in vóis báixa, áus lensóis; frãnca-mênti, axáva-u
bunítu, i aínda agóra nãu mi parési máu:

Ó! flor du Séu! ó! flor cãndida i púra!

Cen éra a flor? Capitú, naturáu-mênti; máis podía ser a virtúdi, a
poezía, a relijãu, cuaucér ôutru consêitu a ci coubési a metáfora da
flor, i flor du Séu. Aguardêi u réstu, resitãndu sêmpri u vérsu, i
deitádu óra sôbri u ládu dirêitu, óra sôbri u iscêrdu; afináu deixêi-mi
istár di cóstas, con us ólhus nu tétu, máis nen asín vínha máis náda.
Entãu adivertí ci us sonêtus máis gabádus érãu us ci concluíãu con xávi
di ôuru, ístu é, un dêsis vérsus capitáis nu sentídu i na fórma. Pensêi
in forjár úma di táis xávis, considerãndu ci u vérsu fináu, saíndu
cronolójica-mênti dus trêzi anteriôris, con dificuudádi traría a
perfeisãu louváda; imajinêi ci táis xávis érãu fundídas ãntis da
fexadúra. Asín fôi ci mi determinêi a compôr u úutimu vérsu du sonêtu,
i, depôis di múitu suár, saíu êsti:

Pérdi-si a vída, gãnha-si a batálha!

Sen vaidádi, i falãndu cômu si fôsi di ôutru, éra un vérsu maginíficu.
Sonóru, nãu a dúvida. I tínha un pensamêntu, a vitória gãnha a cústa da
própria vída, pensamêntu alevantádu i nóbri. Ci nãu fôsi novidádi, é
posíveu, máis tambên nãu éra vuugár; i aínda agóra nãu isplícu pur ci
vía misterióza entrôu núma cabêsa di tãu pôucus ãnus. Nacéla ocaziãu
axêi-u sublími. Resitêi úma i múitas vêzis a xávi di ôuru; depôis
repetí us dôis vérsus segída-mênti, i dispúis-mi a ligá-lus pêlus dôzi
sentráis. A idéia agóra, a vísta du úutimu vérsu, paresêu-mi melhór nãu
ser Capitú; sería a justísa. Éra máis própriu dizêr ci, na púgna pêla
justísa, perdêr-si-ia acázu a vída, máis a batálha ficáva gãnha. Tambên
mi ocorrêu aseitár a batálha, nu sentídu naturáu, i fazêr déla a lúta
pêla pátria, pur ezêmplu; nêsi cázu a flor du Séu sería a liberdádi.
Ésta asepsãu, porên, sêndu u poéta un seminarísta, podía nãu cabêr
tãntu cômu a primêira, i gastêi augúns minútus in iscolhêr úma ôu ôutra.
Axêi melhór a justísa, máis afináu aseitêi definitíva-mênti úma idéia
nóva, a caridádi, i resitêi us dôis vérsus, cáda un a sêu módu, un
lãngida-mênti:

Ó! flor du Séu! ó! flor cãndida i púra!

i u ôutru con grãndi bríu:

Pérdi-si a vída, gãnha-si a batálha!

A sensasãu ci tívi é ci ía saír un sonêtu perfêitu. Comesár ben i
acabár ben nãu éra pôucu. Pra mi dar un bãnhu di inspirasãu, evocêi
augúns sonêtus sélebris, i notêi ci us máis dêlis érãu fasílimus; us
vérsus saíãu uns dus ôutrus, con a idéia in si, tãu naturáu-mênti, ci
si nãu acabáva di crer si éla é ci us fizéra, si êlis é ci a susitávãu.
Entãu tornáva áu mêu sonêtu, i nóva-mênti repetía u primêiru vérsu i
isperáva u segúndu; u segúndu nãu vínha, nen tersêiru, nen cuártu; nãu
vínha nenhún. Tívi augúns ímpetus di ráiva, i máis di úma vêis pensêi
in saír da cãma i ir ver tínta i papéu; pódi ser ci, iscrevêndu, us
vérsus acudísen, máis...

Cansádu di isperár, lembrôu-mi auterár u sentídu du úutimu vérsu, con a
símplis transpozisãu di dúas palávras, asín:

Gãnha-si a vída, pérdi-si a batálha!

U sentídu vínha a ser jústa-mênti u contráriu, máis tauvêis ísu mêzmu
trousési a inspirasãu. Nêsti cázu, éra úma ironía: nãu ezersêndu a
caridádi, pódi-si ganhár a vída, máis pérdi-si a batálha du Séu. Criêi
fôrsas nóvas i isperêi. Nãu tínha janéla; si tivési, é posíveu ci fôsi
pedír úma idéia a nôiti. I cen sábi si us vagalúmis, luzíndu ca embáixu,
nãu seríãu pra min cômu rímas das istrêlas, i ésta víva metáfora nãu mi
daría us vérsus escívus, con us sêus consoãntis i sentídus próprius?

Trabalhêi in vãu, buscêi, catêi, isperêi, nãu viérãu us vérsus. Pêlu
têmpu adiãnti iscreví augúmas pájinas in próza, i agóra istôu compôndu
ésta narrasãu, nãu axãndu maiór dificuudádi ci iscrevêr, ben ôu máu.
Pôis, senhôris, náda mi consóla dacêli sonêtu ci nãu fis. Máis, cômu êu
crêiu ci us sonêtus ezísten fêitus, cômu as ódis i us drãmas, i as
demáis óbras di árti, pur úma razãu di órden metafízica, dôu êsis dôis
vérsus áu primêiru dizocupádu ci us cisér. Áu domíngu, ôu si istivér
xovêndu, ôu na rósa, in cuaucér ocaziãu di lazêr, pódi tentár ver si u
sonêtu sái. Túdu é dar-lhi úma idéia i enxêr u sêntru ci fáuta.

# \chapt{LXV}{A disimulasãu}

Xegôu u sábadu, xegárãu ôutrus sábadus, i êu acabêi afeisoãndu-mi a
vída nóva. Ía auternãndu a cáza i u semináriu. Us pádris gostávãu di
min, us rapázis tambên, i Iscobár máis ci us rapázis i us pádris. Nu
fin di síncu semãnas istívi cuázi a contár a êsti as mínhas pênas i
isperãnsas; Capitú refreôu-mi.

--- Iscobár é múitu mêu amígu, Capitú!

--- Máis nãu é mêu amígu.

--- Pódi vir a ser; êli ja mi dísi ci a di vir ca pra conhesêr mamãi.

--- Nãu impórta; vosê nãu ten dirêitu di contár un segrêdu ci nãu é só
sêu, máis tambên mêu, i êu nãu lhi dôu lisênsa di dizêr náda a pesôa
nenhúma.

Éra jústu, calêi-mi i obedesí. Ôutra côiza in ci obedesí as súas
reflecsõis fôi, lógu nu primêiru sábadu, cuãndu êu fúi a cáza déla, i,
apóis augúns minútus di convérsa, mi aconselhôu a ir embóra.

--- Ôji nãu fíci ací máis têmpu; va pra cáza, ci êu la vôu lógu. É
naturáu ci D.~Glória cêira istár con vosê múitu têmpu, ôu tôdu, si
pudér.

In túdu ísu mostráva a mínha amíga tãnta lusidêis ci êu ben podía
deixár di sitár un tersêiru ezêmplu, máis us ezêmplus nãu si fizérãu
senãu pra ser sitádus, i êsti é tãu bon ci a omisãu sería un crími. Fôi
a mínha tersêira ôu cuárta vínda a cáza. Mínha mãi, depôis ci lhi
respondí as míu pergúntas ci mi fêis sôbri u tratamêntu ci mi dávãu, us
istúdus, as relasõis, a disiplína, i si mi doía augúma côiza, i si
dormía ben, túdu u ci a ternúra das mãis invênta pra cansár a pasiênsia
di un fílhu, concluíu voutãndu-si pra Jozé Días:

--- Sr.~Jozé Días, aínda duvída ci sáia dací un bon pádri?

--- Eselentísima...

--- I vosê, Capitú, interrompêu mínha mãi voutãndu-si pra a fílha du
Pádua ci istáva na sála, con éla, --- vosê nãu áxa ci u nósu Bentínhu
dará un bon pádri?

--- Áxu ci sin, senhóra, respondêu Capitú xêia di convicisãu.

Nãu gostêi da convicisãu. Asín lhu dísi, na manhã segínti, nu cintáu
déla, recordãndu as palávras da véspera, i lansãndu-lhi in rôstu, pêla
primêira vêis, a alegría ci éla mostrára dêzdi a mínha entráda nu
semináriu, cuãndu êu vivía curtídu di saudádis. Capitú fêis-si múitu
séria, i perguntôu-mi cômu é ci cería ci si portási, úma vêis ci
suspeitávãu di nós; tambên tivéra nôitis disconsoládas, i us días, in
cáza déla, fôrãu tãu trístis cômu us mêus; podía indagá-lu du pái i da
mãi. A mãi xegôu a dizêr-lhi, pur palávras encobértas, ci nãu pensási
máis in min.

--- Con D.~Glória i D.~Justína móstru-mi naturáu-mênti alégri, pra ci
nãu parêsa ci a denúnsia di Jozé Días é verdadêira. Si paresêsi, élas
trataríãu di separár-nus máis, i tauvêis acabásen nãu mi resebêndu...
Pra min, básta u nósu juramêntu di ci nus avêmus di cazár un con ôutru.

Éra ístu mêzmu; devíamus disimulár pra matár cuaucér suspêita, i áu
mêzmu têmpu gozár tôda a liberdádi anteriôr, i construír trancuílus u
nósu futúru. Máis u ezêmplu compléta-si con u ci ouví nu día segínti,
áu aumôsu; mínha mãi, dizêndu tíu Cózmi ci aínda cería ver con ci mãu
avía êu di abensoár u pôvu a mísa, contôu ci, días ãntis, istãndu a
falár di môsas ci si cázãu sêdu, Capitú lhi diséra: «Pôis a min cen mi
a di cazár a di ser u Pádri Bentínhu; êu ispéru ci êli si ordêni!» Tíu
Cózmi ríu da grása, Jozé Días nãu dis-sorríu, só príma Justína é ci
franzíu a tésta, i olhôu pra min interrogatíva-mênti. Êu, ci avía
olhádu pra tôdus, nãu púdi rezistír áu jéstu da príma, i tratêi di
comêr. Máis comí máu; istáva tãu contênti con acéla grãndi disimulasãu
di Capitú ci nãu vi máis náda, i, lógu ci aumosêi, corrí a referír-lhi
a convérsa i a louvár-lhi a astúsia. Capitú sorríu di agradesída.

--- Vosê ten razãu, Capitú, concluí êu; vãmus enganár tôda ésta jênti.

--- Nãu é? dísi éla con injenuidádi.

# \chapt{LXXV}{U dizispêru}

Iscapêi áu agregádu, iscapêi a mínha mãi nãu índu áu cuártu déla, máis
nãu iscapêi a min mêzmu. Corrí áu mêu cuártu, i entrêi atráis di min.
Êu faláva-mi, êu persegía-mi, êu atiráva-mi a cãma, i roláva comígu, i
xoráva, i abafáva us solúsus con a pônta du lensóu. Jurêi nãu ir ver
Capitú acéla tárdi, nen núnca máis, i fazêr-mi pádri di úma vêis.
Vía-mi ja ordenádu, diãnti déla, ci xoraría di arrependimêntu i mi
pediría perdãu, máis êu, fríu i serênu, nãu tería máis ci disprêzu,
múitu disprêzu; voutáva-lhi as cóstas. Xamáva-lhi pervérsa. Dúas vêzis
dêi pur min mordêndu us dêntis, cômu si a tivési êntri êlis.

Da cãma ouví a vóis déla, ci viéra pasár u réstu da tárdi con mínha mãi,
i naturáu-mênti comígu, cômu das ôutras vêzis; máis, pur maiór ci fôsi
u abálu ci mi dêu, nãu mi fêis saír du cuártu. Capitú ría áutu, faláva
áutu, cômu si mi avizási; êu continuáva súrdu, a sóis comígu i u mêu
disprêzu. A vontádi ci mi dáva éra cravár-lhi as únhas nu pescôsu,
enterrá-las ben, até ver-lhi saír a vída con u sãngi...